Năm 2024 chứng kiến bức tranh giáo dục Việt Nam với nhiều mảng màu đối lập: một mặt là sự cạnh tranh khốc liệt đến nghẹt thở, mặt khác là những tín hiệu đáng mừng về sự đổi mới, hướng tới năng lực thực chất và gắn kết với thị trường lao động. Giữa dòng chảy sôi động đó, học sinh, sinh viên và phụ huynh cần một cái nhìn tổng quan để định hướng cho tương lai.

Cơn sốt cạnh tranh: Giấc mơ vươn ra thế giới và những thách thức mới

Không có gì ngạc nhiên khi các suất học bổng chính phủ nước ngoài luôn là mục tiêu ‘vàng’ của giới trẻ Việt. Câu chuyện hơn 113.800 hồ sơ đăng ký cho chỉ khoảng 5.000 suất học bổng Stipendium Hungaricum không chỉ thể hiện khát vọng vươn ra thế giới, khám phá tri thức và văn hóa mới của sinh viên Việt Nam, mà còn là minh chứng cho áp lực cạnh tranh khủng khiếp. Mỗi suất học bổng giờ đây là một cuộc đua ‘nghìn chọi một’, đòi hỏi không chỉ thành tích học tập xuất sắc mà còn cả kỹ năng mềm, kinh nghiệm hoạt động ngoại khóa và khả năng thích nghi vượt trội.

Song hành cùng cơn sốt học bổng là cuộc đua chứng chỉ ngoại ngữ, đặc biệt là IELTS. Từng được xem là “tấm vé ưu tiên” giúp sinh viên rộng cửa vào các trường đại học hàng đầu, IELTS nay đã trở thành một chuẩn mực gần như bắt buộc, thậm chí gây ra những tranh cãi về sự bất bình đẳng. Việc quá chú trọng vào một chứng chỉ có thể vô hình trung tạo ra gánh nặng tài chính và áp lực tâm lý cho học sinh, đồng thời đôi khi làm lu mờ mục tiêu cốt lõi của việc học ngoại ngữ: khả năng giao tiếp, tư duy và sử dụng ngôn ngữ một cách linh hoạt trong đời sống và công việc. Điều này đặt ra câu hỏi về việc làm sao để khuyến khích học sinh thực sự thẩm thấu ngôn ngữ, hiểu được những sắc thái tinh tế như cách dùng đa dạng của một từ như “cold” trong tiếng Anh, thay vì chỉ tập trung vào việc đạt điểm số cao.

Thay đổi trong đánh giá: Hướng tới năng lực thực chất

Trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng gay gắt, các phương thức tuyển sinh đại học cũng đang dần chuyển mình để tìm kiếm những ứng viên phù hợp nhất. Sự mở rộng của kỳ thi đánh giá năng lực (V-ACT) do Đại học Quốc gia TP HCM tổ chức, với 112 trường đại học, cao đẳng sử dụng kết quả xét tuyển cho năm 2026, là một tín hiệu đáng mừng. Điều này cho thấy hệ thống giáo dục đang dần thoát ly khỏi việc chỉ dựa vào một kỳ thi duy nhất, mà thay vào đó, tìm kiếm những đánh giá toàn diện hơn về tư duy phản biện, khả năng giải quyết vấn đề và các kỹ năng cốt lõi khác của thí sinh.

Việc đa dạng hóa phương thức tuyển sinh không chỉ giúp giảm áp lực cho học sinh mà còn tạo cơ hội công bằng hơn cho những em có thế mạnh về tư duy, năng lực nhưng có thể chưa đạt điểm số tối ưu trong các môn học truyền thống. Đây là bước đi quan trọng hướng tới một nền giáo dục công bằng và hiệu quả hơn, nơi mà giá trị của mỗi cá nhân được công nhận một cách đa chiều.

Học đi đôi với hành: Cầu nối giữa nhà trường và doanh nghiệp

Một trong những điểm sáng nhất của bức tranh giáo dục hiện tại là sự gắn kết ngày càng chặt chẽ giữa nhà trường và doanh nghiệp. Câu chuyện sinh viên ngành game của Đại học Công nghệ Thông tin tự tin trình bày đồ án trước Chủ tịch VNG Lê Hồng Minh sau 5 tháng học nghề tại doanh nghiệp là một ví dụ điển hình. Đây không chỉ là thành công của riêng các bạn sinh viên mà còn là minh chứng cho hiệu quả của mô hình đào tạo thực chiến, nơi kiến thức sách vở được kiểm chứng và nâng cao thông qua trải nghiệm thực tế.

Mô hình này không chỉ giúp sinh viên tích lũy kinh nghiệm quý báu ngay từ trên ghế nhà trường mà còn giúp họ hiểu rõ hơn về yêu cầu của thị trường lao động, từ đó định hướng phát triển bản thân phù hợp. Sự tương tác trực tiếp với các chuyên gia, lãnh đạo doanh nghiệp mang lại những phản hồi chân thực, giúp sinh viên mài giũa kỹ năng, tư duy và thái độ làm việc chuyên nghiệp. Đây chính là con đường ngắn nhất để thu hẹp khoảng cách giữa lý thuyết và thực tiễn, tạo ra nguồn nhân lực chất lượng cao, đáp ứng được nhu cầu ngày càng khắt khe của các ngành nghề hiện đại, đặc biệt là trong lĩnh vực công nghệ thông tin và phát triển game đang bùng nổ.

Định hình tương lai giáo dục Việt Nam: Bước đi nào cho học sinh, sinh viên?

Giáo dục Việt Nam đang đứng trước ngã ba đường, nơi những kỳ vọng lớn lao về hội nhập quốc tế giao thoa với nhu cầu cấp thiết về công bằng và chất lượng đào tạo trong nước. Từ cuộc đua học bổng khốc liệt đến sự chuyển mình của các kỳ thi đánh giá năng lực, từ những tranh cãi về chứng chỉ ngoại ngữ đến những mô hình đào tạo thực chiến hiệu quả, tất cả đều đang định hình một tương lai giáo dục năng động nhưng cũng đầy thử thách.

Với học sinh, sinh viên, đây là thời điểm để nhìn nhận lại mục tiêu học tập của mình. Không chỉ dừng lại ở việc đạt điểm cao hay sở hữu chứng chỉ, điều quan trọng hơn cả là phải trang bị cho mình năng lực thực chất: khả năng tư duy phản biện, giải quyết vấn đề, kỹ năng giao tiếp và làm việc nhóm, cùng với sự chủ động học hỏi và thích nghi liên tục. Hãy tìm kiếm những cơ hội học tập gắn liền với thực tiễn, không ngừng trau dồi ngoại ngữ một cách toàn diện, và mạnh dạn khám phá những con đường mới để phát triển bản thân. Chỉ khi đó, chúng ta mới có thể biến những thách thức thành cơ hội, vững vàng bước vào một tương lai đầy hứa hẹn.