Biến thiên enthalpy là trước trừ sau hay sau trừ trước? Mình hay nhầm quá!

Mình đang ôn giữa kỳ thì vướng ngay chỗ này

Tháng 10 này thi giữa kỳ 1 rồi, mình đang ôn phần Nhiệt hóa học (Hóa 10) thì cứ bị mắc kẹt ở một chỗ mà tưởng đơn giản lắm — đó là công thức tính biến thiên enthalpy của phản ứng. Cụ thể hơn là: biến thiên enthalpy là trước trừ sau hay sau trừ trước? Nghe có vẻ ngớ ngẩn nhưng mình đã sai vì cái này không dưới 3 lần rồi, mỗi lần sai xong nhìn lại vẫn không hiểu tại sao mình lại nghĩ ngược.

Mình biết công thức tổng quát là ΔH°_pư = ΣΔH°_f(sản phẩm) − ΣΔH°_f(chất đầu). Tức là lấy enthalpy hình thành của sản phẩm trừ đi chất đầu, hay nói nôm na là sau trừ trước. Vậy mà mình cứ viết ngược lại hoài, đặc biệt khi đề cho sẵn bảng giá trị enthalpy liên kết rồi bảo tính ΔH theo năng lượng liên kết — lúc đó lại là chiều ngược lại!

Cái bẫy mà mình nghĩ nhiều bạn cũng dễ nhầm

Thật ra cái khó chịu nhất là khi bài toán cho hai loại dữ kiện khác nhau, công thức lại đi theo hai chiều trái ngược nhau:

• Dùng enthalpy hình thành chuẩn (ΔH°_f): ΔH°_pư = ΣΔH°_f(sản phẩm) − ΣΔH°_f(chất đầu) → sau trừ trước
• Dùng năng lượng liên kết (E_b): ΔH°_pư = ΣE_b(chất đầu) − ΣE_b(sản phẩm) → trước trừ sau

Hai công thức này đi ngược nhau hoàn toàn mà trong sách giáo khoa thì mình thấy trình bày hơi rời rạc, đọc xong vẫn không khắc sâu được vào đầu. Mình thử tự lý giải như này: khi dùng năng lượng liên kết, ta tính năng lượng cần để phá vỡ liên kết ở chất đầu (tốn năng lượng, dương) rồi trừ đi năng lượng giải phóng khi hình thành liên kết mới ở sản phẩm (âm). Nên mới là trước trừ sau. Còn khi dùng enthalpy hình thành thì ngược lại vì sản phẩm được hình thành từ đơn chất, nên phải lấy sản phẩm trừ chất đầu. Nhưng mỗi lần vào bài thi áp lực là mình lại loạn lên...

Ví dụ bài tập mình đang làm thử

Đề cho phản ứng: N₂(g) + 3H₂(g) → 2NH₃(g). Cho biết năng lượng liên kết: E(N≡N) = 945 kJ/mol, E(H−H) = 436 kJ/mol, E(N−H) = 391 kJ/mol. Tính ΔH°_pư.

Vì đề cho năng lượng liên kết, mình phải dùng công thức trước trừ sau:

• Năng lượng phá vỡ liên kết ở chất đầu: 1×945 + 3×436 = 945 + 1308 = 2253 kJ
• Năng lượng hình thành liên kết ở sản phẩm: 2×3×391 = 2346 kJ
• ΔH°_pư = 2253 − 2346 = −93 kJ/mol

Kết quả âm → phản ứng tỏa nhiệt, hợp lý vì đây là tổng hợp amoniac. Tính ra đúng, nhưng mình vẫn cứ sợ là lần sau vào phòng thi lại nhầm chiều.

Mình đã thử mấy cách để nhớ

Mình có thử viết một cái mẹo nhớ cho bản thân: với năng lượng liên kết thì nhớ theo logic vật lý — phá trước, tạo sau, lấy phá trừ tạo. Còn với enthalpy hình thành thì nhớ theo chiều phản ứng — sản phẩm là cái sau khi phản ứng xảy ra nên lấy sau trừ trước.

Cũng có thử nhớ chữ cái đầu: SP − CD (Sản Phẩm trừ Chất Đầu) cho enthalpy hình thành. Cách này khá ổn nhưng khi gặp bài trộn lẫn hai loại dữ kiện thì mình lại bắt đầu hoang mang không biết đề đang cho loại nào.

Mình muốn hỏi mọi người là có cách nào phân biệt nhanh và chắc hơn không? Kiểu như nhìn vào dữ kiện đề là biết ngay phải dùng công thức nào, không cần phải dừng lại suy nghĩ lâu. Hay có trick gì để không bao giờ nhầm giữa hai trường hợp nữa không? Giữa kỳ gần rồi mà mình vẫn chưa tự tin với dạng này, mọi người giúp mình với!